چهارشنبهسوری؛ جشن آتش و آغاز شادیهای نوروزی | سپنجا
چهارشنبهسوری؛ جشن کهنِ آتش و پاکی
چهارشنبهسوری یکی از کهنترین جشنهای ایرانی است؛ جشنی که آتش در مرکز آن قرار دارد و بهعنوان نمادی از سرخی، شادی، پاکی و روشنایی شناخته میشود. ایرانیان از دیرباز باور داشتند که آتش، زمین را نورانی میکند و پلیدی را از میان میبرد تا فرشتهٔ پاکی بر آن فرود آید.
در آخرین غروب سهشنبهٔ سال، روشن شدن شعلههای آتش و پریدن از روی آن، نویدبخش پایان زمستان و آغاز نشاط بهاری است.
ریشه و اهمیت آتش در چهارشنبهسوری
آتش یکی از عناصر چهارگانهٔ مقدس در فرهنگ ایرانی است. از گذشتههای دور، روشن کردن آتش در نخستین روزهای بهار نشانهای از طلب روشنایی، سلامت و نیکبختی بوده است. پریدن از روی کپههای آتش، نماد جدا شدن زردی و کسالت سال کهنه و رسیدن سلامتی و سرخی به سال نو است.
روشن کردن آتش نخستین جشن از مجموعه جشنهای بهاری ایرانیان بهشمار میآید.
آداب و رسوم چهارشنبهسوری
ایرانیان در نقاط مختلف کشور، این جشن باستانی را با ویژگیها و فرهنگ بومی خود درآمیختهاند. ترانهها و آوازهای محلی، آیینهای نمادین و شادیهای جمعی، روحی گرم و پرنشاط به این شب میدهند.
آیین کوزهشکنی
در این رسم، مردم کوزهٔ کهنهٔ خود را میشکستند تا گرد و غبار سال گذشته را پشت سر بگذارند و با پاکی و روشنایی وارد سال جدید شوند.
آیین قاشقزنی
در گذشته، جوانان برای رساندن «صدای آمدن بهار» قاشق را بر کاسه میزدند. صاحبخانه هم در پاسخ، نقل یا شیرینی داخل ظرف آنان میگذاشت. این رسم نماد دور کردن تاریکی و فراخواندن روشنایی بود.
فالگوش ایستادن
دختران جوان پشت دیوار میایستادند و به اولین گفتوگوی رهگذران گوش میسپردند. آنان باور داشتند که معنا یا حس اولیهٔ شنیدهشده، تعبیر نیت و خواستهشان خواهد بود.
شعرها و روایتهای چهارشنبهسوری
چهارشنبهسوری در ادبیات کلاسیک نیز جایگاهی ویژه دارد. سیاوش، نماد پاکی و پیروزی نیکی بر شر، در شاهنامه با آتش و آزمون رهایی گره خورده است. فردوسی در داستان بهرام نیز اشارههایی به این روز دارد:
ستاره شمر گفت بهرام را
که در چارشنبه مزن گام را
اگر زین به پیچی گزند آیدت
همه کار ناسودمند آیدت
علاوه بر اشعار زیبای شاهنامه شعرهای عامیانه مختلفی نیز در بین مردم رایج است.
مردم با خواندن این اشعار زردی خود را به آتش می دهند تا غم و بیماری خود را بسوزانند و با قدرت به استقبال بهار رنگارنگ بروند و سال نو را نیکو شروع کنند.
بیایین آتیش روشن کنیم که آخر زمستونه
چارشنبه امسالیمون حسابی آتیش بارونه
غم و به آتیش بزنیم سرخی آتیش مال ما
درد و بلاها دور بشه از خونه ی امسال ما
کوزه جهل رو بشکنیم از پشت بوم اندیشه
اسپند به آتیش بزنیم چشم حسودا کور بشه
سخن پایانی
چهارشنبهسوری تنها یک آیین کهن نیست؛ فرصتی است برای پاکسازی ذهن و دل، برای گذر از سردیها و دشواریها و قدمگذاشتن به دنیای روشنِ بهار. جشن آتش، یادآور این است که شادی، سلامت و امید همیشه در کنار ماست و میتوان با آیینهایی ساده اما پرمعنا، به استقبال سالی نو رفت.
پرسشهای متداول چهارشنبهسوری
چهارشنبهسوری دقیقاً چه زمانی برگزار میشود؟
در غروب آخرین سهشنبهٔ سال، که بهصورت سنتی آغاز جشنهای نوروزی محسوب میشود.
چرا از آتش در این جشن استفاده میشود؟
آتش در فرهنگ ایرانی نماد پاکی و روشنایی است و پریدن از آن، نماد رهایی از بیماری و غمهای سال گذشته است.
آیا آیین قاشقزنی هنوز هم انجام میشود؟
در برخی مناطق بهصورت محدود ادامه دارد، اما بیشتر جنبهٔ نمادین و فرهنگی پیدا کرده است.
کوزهشکنی چه مفهومی داشته است؟
این رسم نماد رها شدن از زشتیها و انرژیهای منفی سال گذشته و آغاز سالی پاک بوده است.
شعرهای چهارشنبهسوری چه نقشی داشتهاند؟
شعرها و ترانهها، فضای جشن را شادتر میکردند و هنگام پریدن از آتش خوانده میشدند تا «زردی» سال کهنه به آتش سپرده و «سرخی» و سلامتی دریافت شود.
